شكست خورده و مغلوب شده و دوباره و سه باره سر بلند كرده تا پيروز شده و جاى خود را باز كرده و سيطرهء خود را به‌دست گرفته است . البته پاره‌اى از مرام‌ها ، همچون عوامل و شرايط مساعدى نداشته‌اند ، نابود و منقرض شده‌اند . تاريخ در كليهء مرام‌هاى دينى و دنيايى حتى در مرام « دموكراسى » و « اشتراكى » شاهد اين مدعاست . « 1 » اين آيه به همين مطلب اشاره دارد : سنت‌ها پيش از شما درگذشته‌اند ، پس در زمين گردش كنيد و ببينيد عاقبت كار كسانى كه تكذيب كردند چه شد ؟ « 2 » اين آيه اشاره به آن دارد كه رويه و مرامى كه با تكذيب آيات خدا همراه باشد به فرجام نيك و پسنديده منتهى نمىشود . پس صرف اين كه مرامى بر وضع حاضر انسانى تطبيق نكند ، دليل بر آن نيست كه فاسد و باطل است و بلكه اين خود يكى از

--> ( 1 ) . يكى از واضح‌ترين شواهد اين سخن آن است كه مسلك دموكراسى - كه امروزه يگانه مسلك مورد پسند جهان است - پس از جنگ جهان‌گير اول در روسيه به كمونيسم و حكومت اشتراكى تحول يافت و بعد از جنگ جهانى دوم ممالك اروپاى شرقى و همچنين كشور چين به اين مرام پيوست و بدين ترتيب كالاى دموكراسى در حدود نيمى از اجتماع بشرى دچار زيان شد . مجامع كمونيستى نيز چند سال پيش اعلام كردند كه استالين رهبر درگذشتهء روسيه در زمان حكومت خود كه حدود 30 سال طول كشيد ، پس از لنين محور حكومت را از اشتراكى به استبداد فردى منحرف كرده بود . تا امروز جريان چنين بوده كه يك عده پس از مخالفت‌هاى « كفرآميز » به مكتب كمونيستى ايمان آورده و عدهء ديگرى پس از گرايش به اين مرام مرتد شده و از عقيدهء خود برگشته‌اند و مرام مزبور دائماً در فرازو نشيب است . نمونه‌هاى تاريخى زيادى در اين خصوص وجود دارد . ( مؤلف ) - / خوانندهء ارجمند ملاحظه مىكند كه چگونه دموكراسى مواجه با شكست عجيب شد و به‌صورت كمونيسم در آمده و حكومت اشتراكى نيز به استبداد بازگشت و پيوسته مرام‌هاى نام برده قوس صعود و نزول خود را مىپيمايند . از نمونه‌اى كه در بالا ذكر شد مىتوانيم بفهميم كه چگونه يك مرام با شرايط نامساعد ، پيوسته در جنگ و ستيز است . و اكنون پس از فروپاشى اتحاد شوروى صفحه جديدى از تحولات در عالم گشوده شده كه مؤيد نظر مؤلف فقيد است ( 2 ) . « قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ » آل‌عمران ، آيه 137